Ο Πολυδαίδαλος μηχανισμός της συρροής των εγκλημάτων

Γράφει ο Νίκος Κουμουλέντζοςλαβύρινθος

Συρροή εγκλημάτων: ένα ιδιαίτερα ακανθώδες και δυσνόητο κεφάλαιο του δογματικού ποινικού δικαίου, το οποίο –δίχως υπερβολή- συχνά αποτελεί παγίδα όχι μόνον για δικηγόρους της πράξης, αλλά και για τους δικαστές. Αντικείμενο της παρούσης ανάπτυξης, είναι η διαφώτιση του σκοτεινού αυτού λαβυρίνθου, μέσα από την ανάλυση και τα παραδείγματα που θα παρατεθούν προς εμπέδωση των κανόνων της συρροής.

Η συρροή, μετά την συμμετοχή και την απόπειρα, είναι η τρίτη ιδιαίτερη μορφή εμφάνισης του εγκλήματος. Στην συρροή, παρατηρείται το φαινόμενο ο δράστης να έχει κάνει περισσότερα εγκλήματα , ή να φαίνεται ότι έχει τελέσει περισσότερες εγκληματικές πράξεις επειδή πολλοί ποινικοί νόμοι αξιώνουν παράλληλης εφαρμογής στην τελεσθείσα εγκληματική πράξη.

Στην πρώτη περίπτωση, όταν δηλαδή ο δράστης προσβάλει ( με μια ή περισσότερες πράξεις ή παραλείψεις) – σε δεδομένο χρόνο- περισσότερα έννομα αγαθά, τελεί περισσότερα εγκλήματα και άρα υπάρχει αληθής συρροή. Στην δεύτερη περίπτωση, όταν δηλαδή ο δράστης προσβάλλει ένα έννομο αγαθό, αλλά τυγχάνουν εφαρμογής ,για την τιμωρία της πράξης του, περισσότεροι ποινικοί νόμοι, υπάρχει φαινομενική συρροή ή συρροή νόμων.

Η αληθινή συρροή

Σχετικά με την αληθινή συρροή πρέπει να διευκρινιστούν τα ακόλουθα: Πρώτον: αυτό το είδος συρροής υφίσταται διότι στη πραγματικότητα πολλές φορές τα προστατευόμενα εκ του νόμου αγαθά, τα έννομα αγαθά δηλαδή (ζωή, ιδιοκτησία, περιουσία κλπ), συμπλέκονται στον κοινωνικό χώρο. Αληθινή συρροή , λοιπόν, έχουμε όταν ο δράστης με την αξιόποινη συμπεριφορά του προσβάλει περισσότερα έννομα αγαθά: κλασσικό παράδειγμα η επίθεση στον αστυνομικό υπάλληλο: στο σώμα του πέραν από το έννομο αγαθό της ζωής, λαμβάνουν υπόσταση η τιμή και η πολιτειακή εξουσία. Άρα αν ο καταδιωκόμενος ληστής πετάξει στον αστυφύλακα που τον κυνηγά ένα αντικείμενο που θα βρει στον διάβα του, ταυτόχρονα προσβάλει τρία διαφορετικά έννομα αγαθά: την υγεία, την τιμή του αστυνομικού καθώς και την πολιτειακή εξουσία που ενσαρκώνεται στην φυσική του παρουσία: ο δράστης θα τιμωρηθεί για τετελεσμένη σωματική βλάβη (α 308 ΠΚ) , έργω εξύβριση (α 361 ΠΚ) και αντίσταση κατά της αρχής (α 167 ΠΚ). Τα τρία αυτά εγκλήματα συρρέουν αληθινά, διότι ο δράστης με την εγκληματική του συμπεριφορά προσέβαλλε τρία διαφορετικά έννομα αγαθά. Κριτήριο, λοιπόν, για την κατάφαση αληθινής συρροής είναι η προσβολή διαφορετικών εννόμων αγαθών! Όταν υπάρχει ετερότητα των προσβαλλόμενων εννόμων αγαθών (πχ ζωή και περιουσία), τότε σαφώς γεννάται αληθής συρροή. Δεύτερον, αληθής είναι η συρροή και όταν ο δράστης προσβάλλει το ίδιο έννομο αγαθό (όταν δηλαδή δεν υπάρχει ετερότητα) με την προϋπόθεση ότι πρόκειται για προσωποπαγές έννομο αγαθό. Αν δηλαδή παρατηρείται προσβολή του ιδίου ακριβώς εννόμου αγαθού (πχ της τιμής) διαφορετικών , όμως, φορέων, τότε πάλι έχουμε αληθινή συρροή: για παράδειγμα, αν ο εκνευρισμένος διαχειριστής μιας πολυκατοικίας, επειδή δεν καταφέρνει να εισπράξει τα κοινόχρηστα, εξυβρίζει κάθε έναν από τους ιδιοκτήτες των διαμερισμάτων, τότε προδήλως υπάρχουν τόσες εξυβρίσεις(361 ΠΚ) όσοι και οι φορείς του εννόμου αγαθού (της τιμής δηλαδή), του οποίου το status ειρήνευσης διασαλεύτηκε. Τρίτον, αληθινή είναι η συρροή και όταν ,παρότι προσβάλλεται το ίδιο έννομο προσωποπαγές αγαθό του ιδίου μάλιστα φορέα, υπάρχει μεταξύ των πράξεων προσβολής τέτοια χρονική απόσταση ώστε αυτό «απαλλάσσεται από την κυριαρχία του δράστη»i και ειρηνεύειii. Ως παράδειγμα εδώ, μπορεί να παρατεθεί η περίπτωση του σαραντάχρονου Χ, ο οποίος συνευρίσκεται ερωτικά με την 12χρονη φίλη του υιού του, κάθε χρόνο στο πάρτι αυτού. Μεταξύ των προσβολών υπάρχει σαφώς ειρήνευση του εννόμου αγαθού, αφού η σχέση του ενήλικου με την ανήλικη διακόπτεται και επανασυνδέεται σε κάθε εορτασμό που γίνεται μια φορά το χρόνο: αποπλάνηση ανηλίκου, λοιπόν, σε αληθινή συρροή με αποπλάνηση ανηλίκου (α 339 ΠΚ + α 339 ΠΚ). Σε περίπτωση, μάλιστα, που ο δράστης προσέβαλε το ίδιο έννομο προσωποπαγές αγαθό, του ιδίου φορέα, επί μακρό χρόνο με ενδιάμεσες ειρηνεύσεις του προσβαλλόμενου εννόμου αγαθού, με το ίδιο modusoperandi, και διαγιγνώσκετο δόλος «εξακολουθήσεως» στο πρόσωπο του , ενδέχεται να «άνοιγε ο δρόμος» για ύπαρξη κατ εξακολούθηση εγκλήματοςiii (αρ 98 ΠΚ). Μόλις που χρειάζεται να τονισθεί ότι σε περίπτωση που ο ενήλικος είχε αδιάκοπες και συνεχείς (όχι σποραδικές δηλαδή) σεξουαλικές σχέσεις με την ανήλικη, δεν θα είχαμε συρροή εγκλημάτων αλλά ένα έγκλημα αποπλάνησης ανηλίκου, διότι σε αυτή την περίπτωση λόγω της χρονικής εγγύτητας των προσβολών, δεν θα είχε προλάβει το έννομο αγαθό της γενετήσιας ζωής να επανέλθει σε status ειρήνευσης.

Η αληθινή , πάντως συρροή, μπορεί να είναι είτε κατ ιδέαν είτε πραγματική. Αληθινή κατ ιδέαν συρροή υφίσταται όταν ο δράστης πραγματοποιεί την εγκληματική προσβολή με μία μυϊκή ενέργεια ή αδράνεια( ο Ψ τρομοκράτης ρίχνει μια χειροβομβίδα στο Κοινοβούλιο σκοτώνοντας με μια ενέργεια 10 βουλευτές), ενώ αντιθέτως στην αληθινή πραγματική συρροή ο δράστης τελεί τα εγκλήματα με περισσότερες της μίας μυϊκές ενέργειες ή αδράνειες( ο ληστής για να διαφύγει των αστυνομικών πυροβολεί τον καθένα με το τουφέκι που κρατεί).

Η ποινική διαχείριση της αληθινής συρροής.

Όταν , τελικώς, διαπιστωθεί η ύπαρξη περισσότερων εγκληματικών μονάδων, (περισσότερων εγκλημάτων δηλαδή) που συρρέουν αληθώς, θα πρέπει να σχηματιστεί από τον δικαστή, συνολική ποινή προς έκτιση με την βοήθεια του άρθρου 94 ΠΚ.Η διαδικασία μοιάζει περισσότερο με ένα είδος οικοδόμησης, καθώς ο δικαστής λαμβάνει σαν ποινή βάσης την ποινή που επιρρίπτει για το βαρύτερο –εκ των τελεσθέντων- έγκλημα και την προσαυξάνει κατά μερίδια από τις υπόλοιπες συντρέχουσες ποινές, των λοιπών συντρεχόντων ελαφρύτερων εγκλημάτων. Αν μιλάμε για αληθινή κατ ιδέαν (μία πράξη δηλαδή) συρροή τότε η επιμέτρηση γίνεται βάσει του α. 94.2 ΠΚ ( ελεύθερη επαύξηση από το δικαστήριο της βαρύτερης εκ των συντρεχουσών ποινών έως το ανώτατο όριο του είδους της ποινής- κράτηση έως 30 μέρες, φυλάκιση έως 5 έτη, κάθειρξη έως 20 έτη). Αντιθέτως στην περίπτωση της αληθινής πραγματικής συρροής, η επιμέτρηση γίνεται με την βοήθεια του α. 94.1 ΠΚ ( ποινή βάσης του βαρύτερου εγκλήματος + ποσοστό της κάθε μιας από της συντρέχουσες ποινές των λοιπών ελαφρύτερων εγκλημάτων, κατά τους κανόνες του 94.1 εδ.γ και επόμενα.)

Η φαινομενική συρροή ή συρροή νόμων.

Τελείως διαφορετική είναι η λειτουργία του μηχανισμού της συρροής στην περίπτωση που αυτή είναι φαινομενική: εδώ ο δράστης φαίνεται σα να έχει τελέσει περισσότερα εγκλήματα, επειδή περισσότερες ποινικές διατάξεις (ή και η ίδια )αξιώνουν εφαρμογής, ενώ τελικά έχουμε ένα και μόνον έγκλημα, καθώς υπάρχει μία προσβολή του αυτού εννόμου αγαθού! Καθώς, λοιπόν, έχουμε ένα έγκλημα, είναι δεδομένο ότι θα πρέπει να επιβληθεί μια και μόνον ποινή. Αυτό συμβαίνει όταν , για παράδειγμα, ο δράστης με διαφορετικούς τρόπους προσβάλει την ίδια χρονική στιγμή το ίδιο έννομο αγαθό, ή όταν η εγκληματική συμπεριφορά του δράστη αποτελεί την νομοτυπική μορφή (ποινική υπόσταση) περισσότερων ποινικών διατάξεων , που πάντως προστατεύουν το ίδιο έννομο αγαθό. Παραδείγματα φαινομενικής συρροής αποτελούν τα ακόλουθα: ο Χ σπάει το πανάκριβο ρολόι τύπου VacheronConstantin του Δ και στην συνέχεια το πετάει στο παρακείμενο ποτάμι: οι δύο αυτές ξεχωριστές πράξεις του Χ πραγματώνουν δύο φορές την αντικειμενική υπόσταση του εγκλήματος της φθοράς ξένης ιδιοκτησίας α 381 ΠΚ, με δύο διαφορετικούς –προβλεπόμενους σε αυτήν- τρόπους τέλεσης: «καταστρέφει» και «καθιστά ανέφικτη την χρήση του ξένου πράγματος». Με βάση την αρχή της διάζευξης ο Χ θα τιμωρηθεί μια φορά για το α 381 ΠΚ, αφού με τις δύο πράξεις του έχει απλά πληρωθεί δύο φορές η ίδια αντικειμενική υπόσταση του 381 ΠΚ καθώς έχουμε διαφορετικούς τρόπους τέλεσης που εναλλάσσονται σε μια και αυτή εγκληματική μονάδαiv. Ο Λ αφαιρεί το Rolex της Ζ τραβώντας το με βία. Εδώ διεκδικούν εφαρμογής τρείς διατάξεις: α 380 ΠΚ-ληστεία-, α 372 ΠΚ-κλοπή-, α 330 ΠΚ –παράνομη βία-, αλλά το σύνθετο έγκλημα, η ληστεία, απορροφά, βάσει της αρχής της απορρόφησης, τα απλά εγκλήματα, ήτοι την κλοπή και την παράνομη βία. Η Μ, μετά τον τοκετό , σκεπτόμενη ότι το μωρό της θα της γίνει βάρος, το σκοτώνει: εδώ αξιώνουν εφαρμογής δύο ποινικές διατάξεις: το α. 299 ΠΚ-ανθρωποκτονία εκ προθέσεως- και το α. 303 ΠΚ –παιδοκτονία- . Η παιδοκτονία ως ειδικότερο έγκλημα, βάσει της αρχής της ειδικότητας, «θα εκτοπίσει την γενική διάταξη»v της ανθρωποκτονίας από πρόθεση.

Μόλις που χρειάζεται να αναφερθεί ότι και επί της φαινομενικής συρροής, υπάρχει διάκριση σε κατ ιδέαν και πραγματική συρροή, ανάλογα με το αν ο δράστης τέλεσε την αξιόποινη πράξη με μία ή περισσότερες μυϊκές ενέργειες ή αδράνειες.

Ήδη από τα άνωθεν παραδείγματα καθίσταται σαφές, ότι η βασική προβληματική της φαινομενικής συρροής είναι ο εντοπισμός της σωστής ποινικής διάταξης από τις συρρέουσες, η οποία τελικώς θα εφαρμοστεί ώστε να τιμωρηθεί ο δράστης. Στην θεωρία του ποινικού δόγματος, εμφανίζονται οι ακόλουθες αρχές ( υπάρχουν σαφώς και αρκετές παραλλαγές), βάσει των οποίων καταλήγουμε στην μια και μοναδική ποινική διάταξη, με την οποία θα τιμωρηθεί ο δράστης:

Επί της κατ ιδέαν φαινομενικής συρροής:

  • Αρχή της ειδικότητας: ο ειδικότερος νόμος εκτοπίζει τον γενικότερο: το α 303 ΠΚ εκτοπίζει το α 299 ΠΚ.

  • Αρχή της απορρόφησης: όταν η τυπική υπόσταση ενός εγκλήματος περιλαμβάνει την τυπική υπόσταση ενός άλλου ή όταν η απαξία ενός εγκλήματος καλύπτει πλήρως την απαξία του άλλου: το α 380 ΠΚ απορροφά τα άρθρα 372 ΠΚ και 330 ΠΚ.

  • Αρχή της επικουρικότητας: όταν δύο διατάξεις τυγχάνουν εφαρμογής, εκτοπίζεται εκείνη που ρητά στην υπόστασή της έχει την διατύπωση « αν η πράξη αυτή δεν τιμωρείται με άλλη ποινική διάταξη» (ρήτρα απόλυτης επικουρικότητας). Διαφορετικά, βάσει της αξιολόγησης της ποινής των δυο διατάξεων που συνωστίζονται, τελικώς εφαρμόζεται η διάταξη που παρέχει την κυρία προστασία, αυτή δηλαδή με το υψηλότερο πλαίσιο ποινής εκ των δύο (σιωπηρή επικουρικότητα).

Επί της πραγματικής φαινομενικής συρροής:

  • Αρχή της απορρόφησης: Εδώ συντρέχουν δυο πράξεις, η πρότερη συντιμωρητή πράξη και η ύστερη συντιμωρητή πράξη. Σε αυτή την περίπτωση θα απορροφηθεί η διάταξη που περιγράφει την εγκληματική πράξη που έγινε απλώς προς εξυπηρέτηση του εγκληματικού σκοπού –έχουμε δηλαδή μια σχέση μέσου προς σκοπό-( ο κλέπτης σπάει την πόρτα για να μπει στο γκαράζ και να κλέψει το αμάξι: α 381 ΠΚ –φθορά ξένης ιδιοκτησίας- θα απορροφηθεί από την α 372 ΠΚ –κλοπή-, διότι τελούν οι δυο πράξεις σε σχέση μέσου προς σκοπό και η φθορά ξένης ιδιοκτησίας πραγματοποιήθηκε για να επιτευχθεί ο απώτατος εγκληματικός σκοπός, ήτοι η κλοπή του αυτοκινήτου).

  • Αρχή της συγχώνευσης: ο Α δίνει μια γροθιά στον Β και μετά τον κλωτσά. Οι δυο πράξεις του Α συγχωνεύονται στο ένα έγκλημα του α 308 ΠΚ, καθώς και με τις δυο πράξεις προσβάλλεται το έννομο αγαθό της σωματικής ακεραιότητας του Β, χωρίς να προλάβει στο μεσοδιάστημα να ειρηνεύσει. Άρα λοιπόν έχουμε δύο φορές πλήρωση της ποινικής υπόστασης του α 308 ΠΚ, αλλά με την εφαρμογή της αρχής της συγχώνευσης θα έχουμε τελικά τιμώρηση του δράστη με την εφαρμογή μίας και μοναδικής φοράς της διάταξης του α 308 ΠΚ.

  • Αρχή της διάζευξης: ο Ψ σκίζει τον πίνακα του Renoir που ανήκει Δ και στην συνέχεια τον πετάει στη θάλασσα: οι δύο αυτές ξεχωριστές πράξεις του Ψ πραγματώνουν δύο φορές την αντικειμενική υπόσταση του εγκλήματος της φθοράς ξένης ιδιοκτησίας α 381 ΠΚ, με δύο διαφορετικούς –προβλεπόμενους σε αυτήν- τρόπους τέλεσης: «καταστρέφει» και «καθιστά ανέφικτη την χρήση του ξένου πράγματος». Με βάση την αρχή της διάζευξης ο Ψ θα τιμωρηθεί μια φορά για το α 381 ΠΚ, αφού με τις δύο πράξεις του Ψ έχει απλά πληρωθεί δύο φορές η ίδια αντικειμενική υπόσταση καθώς έχουμε διαφορετικούς τρόπους τέλεσης που εναλλάσσονται σε μια και αυτή εγκληματική μονάδα.

* ο Νίκος Κουμουλέντζος είναι δικηγόρος Αθηνών και Μεταπτυχιακός Φοιτητής Ποινικού Δικαίου Δ.Π.Θ

====================================================

i Ι. Μανωλεδάκης, Εγχειρίδιο Ποινικού Δικαίου, Εκδόσεις Σακκουλα, 2006,σελ. 76,παρ. 131.

 ii Υποστηρίζεται πάντως από μερίδα της επιστήμης (Μανωλεδάκης, Δημήτραινας κλπ) ότι η παρέλευση μεγάλου χρονικού διαστήματος μεταξύ των προσβολών του αυτού εννόμου αγαθού, ασφαλώς αποτελεί κριτήριο ειρήνευσής του, αλλά όχι αλάνθαστο.

 iii Α. Χαραλαμπάκης, Διάγραμμα Ποινικού Δικαίου, Εκδόσεις Α. Σακκουλα, 2003, σελ.413.

 iv Ι Μανωλεδάκης, Εγχειρίδιο Ποινικού Δικαίου, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2006, σελ 82.

 v Α. Κωστάρας, Έννοιες και Θεσμού του Ποινικού Δικαίου, Εκδόσεις Α. Σάκκουλα 2005, σελ. 612, παρ. 982.

 

Share This Post

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Captcha * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.